Yönetim Sistemleri

MONARŞİ

Monarşi (Tekerklilik): (Mono: “Bir, Tek” – Arch: “Erk, İktidar”) Ülke yönetiminde tek bir kişinin iktidara mutlak hakim olması durumudur. Bu, tek kişinin gücünün çoğu zaman tanrısal kökenli olduğu kabul edilir. Ayrıca kimi durumlarda zor kullanılarak ele geçirilmiş olan bu ikitidar makamı silah gücüyle ayakta tutulur. İktidar soy yoluyla miras kalır ve çoğu zaman hanedanın erkek üyeleri arasında atadan oğla geçerek devam eder. Ancak soyun kadın tarafından sürdüğü ve/veya iktidarın kadın tarafından kullanıldığı hanedanlar da mevcuttur.

Bu erk sahibi kişiye toplumdan topluma farklı isimler verilebilir: Padişah, Çar, Şah, Kral, Sultan, Emir, Melik, Han, Kağan, King, König, Mikado, Raca, Kaiser, Vang, Reks…

Geleneksel Monarşiler

Geleneksel (soya dayalı) Monarşinin, Mutlak ve Meşruti olmak üzere iki türü mevcuttur.

Mutlak Monarşi (Mutlakiyet) : Hükümdarın yetkileri tek elde toplanmıştır, bu yetki mutlak ve paylaşılamazdır. Çünkü hükümdarın Tanrının temsilcisi olduğu, kutlu bir soydan geldiği hatta bazı toplumlarda Tanrının oğlu veya Tanrının bizzat kendisi bile olduğu inanışı mevcut olabilir.

Meşruti Monarşi (Meşrutiyet) : Hükümdarı çeşitli ölçülerde denetleyebilen ve iktidar yetkisini farklı düzeylerde paylaşabilen bir meclisin / parlamentonun bulunması halidir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, bu meclisin bir danışma kurulu veya bakanlar kurulu olmayıp (çünkü bunlar değişik adlarla mutlak monarşilerde de bulunabilir) hükümdarın iktidar ve yasama gücünü paylaşan bir organ (meclis) olmasıdır. Bu denetleme yetkisi de farklı tür ve ölçülerde uygulanabileceği gibi hükümdar da meclis üzerinde feshetme, seçimleri yenileme başta olmak üzere farklı haklara sahip bulunabilir.

Ayrıca bu iki monarşi türüne ilave olarak, günümüzde Anayasal Monarşi adı da verilen Sembolik Monarşi uygulaması da mevcuttur. Ancak bu tür bir yönetim anlayışı monarşi olarak değil, demokrasinin farklı bir biçimi gibi algılanmalıdır.

Sembolik (Anayasal) Monarşi: Hükümdarın ve ailesinin, hükmetme gücünün elinden alınmış olduğu, kraliyet kavramının tamamen sembolik bir hale geldiği yönetim biçimidir. Fiili yönetim erki, parlamentolar ve hükümetlerce yürütülür. Örneğin günümüzde İngiltere, Hollanda, İsveç, Norveç gibi ülkelerde olduğu gibi…

Erk yetkisinin genişliğine ve yayıldığı alana göre ise monarşiler iki düzeyde tezahür ederler…

1. Krallık: Yukarıda sayılmış olan ünvanlara sahip bir yöneticinin tek bir ülkeyi yönetmesidir.

2. İmparatorluk: Bu kavram ise krallıkla yönetim biçiminin bir üst aşaması olup, krallıkların birleş(tiril)ip bütünleş(tiril)mesi halidir. Bu bağlamda imparator, kralların kralıdır. İmparator da farklı toplumlarda farklı isimlerle anılabilir: Hakan, Mihrace, Firavun, Basilius, Tenno …

Baskıcı Monarşiler

İktidara gelen ve otoriteyi tek elde toplayan kişinin, askeri ve/veya silahlı kuvvetlerle yani geleneksel olmayan yöntemlerle (ihtilal, ayaklanma, devrim) yönetimi ele geçirmesi ve (sonradan demokratik rejimlere dönüşenler hariç) baskıcı yönetim anlayışlarının bu ülkelerde benimsenmesidir.

Diktatör: Bazen Tiran adıyla da anılır. Bu gibi kişiler genellikle asker kökenli olup, ülkeyi tek başına yönetir. Arkasında bulunan silahlı güç, iktidarının teminatıdır.

***

OLİGARŞİ

Oligarşi (Azılerklilik): (Oligo: “Az, Azınlık” – Arch: “Erk, İktidar”) Ülkedeki küçük bir grubun, topluluğun veya geniş bir kitle oluşturmayan bir sınıfın yönetim yetkisine sahip olması durumudur. Değişik türleri mevcuttur.

Yerleşik Oligarşiler

Teokrasi: Ülkeyi din adamları sınıfının yönetmesidir.

Aristokrasi: Seçkinler veya soylular sınıfının ülkeyi yönettiği durumdur.

Plütokrasi: Zenginler sınıfının iktidarda bulunmasıdır.

Teknokrasi: Bilim adamlarına, düşünürlere, teknik bilgiye sahip olanlara yönetim hakkı tanınmasıdır.

Jüristokrasi: Yargıçların ülkeyi yönetmesidir.

Askeri Oligarşiler

Cunta: Askeri bir grubun iktidarı silah gücüyle ele geçirip; geçici veya devamlı olarak iktidara sahip olmasıdır. Diktatörlükten farkı, tek kişinin değil bir grubun ve ona bağlı askeri örgütün yönetime hakim bulunmasıdır.

DEMOKRASİ

Demokrasi: (Çoğulculuk) Herkesin -veya hak tanınan çoğunlukların- yönetime doğrudan veya dolaylı olarak katılma olanağının bulunmasıdır. Temsile dayalı olup olmamasına göre temelde iki türü bulunur. Doğrudan Demokrasi ve Dolaylı Demokrasi…

Doğrudan Demokrasi: Tüm herkesin toplumsal yönetim hakkının, yasama yetkisinin bulunmasını ifade eder. Bir topluluğun, şehrin, ülkenin veya yönetim biriminin bütün üyeleri bir araya gelir, tartışır, uzlaşır ve karar alırlar. Genelde büyük bir meydan veya bu iş için tahsis edilmiş kapalı veya yarı açık alanlarda gerçekleşen sistematik toplantılarla yönetim sürecine herkes katılır. Günümüzde bu sistemi büyük kitlelerden oluşan toplumlarda uygulamak çok zordur. İsviçre’nin bazı kantonlarında kısmen ve yalıtılmış ilkel topluluklarda görülmektedir. Bu sistemin uygulanmadığı yönetim biçimlerinde ise Referandum (Halk Oylaması) adı verilen yöntem, Doğrudan Demokrasi uygulamasının bir kalıntısı veya yansıması niteliğinde ortaya çıkar.

Dolaylı Demokrasi: Yönetim hakkının temsilciler veya vekiller aracılığıyla yürütülmesidir. Bu temsilci veya vekiller Meclis, Senato, Parlamento gibi isimlerle anılan toplulukları meydanı getirirler. Yönetim hakkına sahip olan bu meclis(ler) bir tane olabileceği gibi birden fazla da olabilir.

Demokrasilerin birçoğunda yürütme organının fiili sorumlusu olan bir başbakan ve bakanlardan oluşan bakanlar kurulu vardır. Bu kurula hükümet veya kabine de denilir.

Devletin başında sembolik veya fiili olarak kimin bulunacağı ve yetkilerinin ne olacağına göre demokrasiler sınıflandırılabilir.

Cumhuriyet (Cemahiriye, Republica, Respublica)

Cumhurbaşkanlığı: Ülkeyi ve milleti temsil eden seçilmiş bir kişinin devletin başında bulunmasıdır.

  - Sembolik Cumhurbaşkanlığı: Sadece temsil yetkisi vardır. Fiili idare görevi ve sorumluluğu yoktur.

  - Yarıbaşkanlık: Cumhurbaşkanının geniş yetkileri vardır ve başbakan üzerinde bağlayıcıdır.

Başkanlık: Başbakan ve Cumhurbaşkanı aynı kişidir. Bu kişiye artık “Başkan” veya “Devlet Başkanı” adı verilir.  Yürütme tek elde toplanmıştır. Daha çok Anglosakson kökenli devletlerde uygulanır.

Sembolik Monarşi: Yukarıda da değinildiği üzere bir kraliyet ailesinin var olması ancak sembolik olarak görev yapmasıdır. Tüm sorumluluk başbakandadır. Yasama yetkisini ise parlamento kullanır. Bu durumda krallık yetkisi tamamen sembolik olduğu için meşruti veya mutlakiyetçi bir yönetimden değil demokratik bir yapının varlığını kabul etmek daha doğru olacaktır.

Federasyon (Federal Devlet)

İçişlerinde bağımsız, kısmen özerk ama daha büyük bir devlet yapısına da sıkı sıkıya bağlı birimlerden oluşan yönetim biçimidir. Yani “devlet” sıfatı taşıyan fakat aslında tam olarak devlet olma niteliğine kavuşmamış veya bir biçimde bu niteliği kısmen yitirmiş ve bağımsız olarak davranamayan devletlerden oluşan daha büyük ve kapsayıcı bir devlettir. Amerika Birleşik Devletleri örneğinde olduğu gibi…